Voortaan voeg ik aan mijn blogpost een videopodcast toe. Deze introduceert het thema en bevat fragmenten van een aantal ‘toonaangevende’ nummers. Deze videopodcast kun je op een computer, mobiel apparaat of (smart)tv afspelen. De blogpost is uitgebreider en bevat alle volledige nummers.

Je gaat kijken en luisteren naar nummers met uiteenlopende stijlen, die allemaal ‘zwarte rock’ genoemd worden. Elk van de vijf stijlen die in de voorafgaande afleveringen aan de orde kwamen, brengt op eigen wijze zwarte muziek voort. Dat hoor je aan de melodie (mineur), maar vooral aan de teksten. Ik geef daarom typerende voorbeelden van kenmerkende tekstfragmenten.

Enkele groepen hebben het woord ‘noir’ zin hun naam opgenomen: Les chaussettes noires, Noir désir, Bérurier noir, Les légions noires. Maar ook veel groepen in wier naam ‘noir’ niet voorkomt, spelen geregeld ‘donkere’ muziek.

Zwart heeft in de muziekwereld in het algemeen, maar in Frankrijk in het bijzonder een symbolische betekenis. Uiteraard verwijst het begrip letterlijk naar duisternis; donkere straten, zwarte lucht, schaduwen. In meer overdrachtelijke zin roept het teven een beeld op van geheimzinnigheid, melancholie, verval, leegte, verveling, verzet, ziekte en de dood.

Verwijzingen naar ‘noir’ komen in de Franse cultuur vaker voor dan in andere landen, zeker in vergelijking met Angelsaksische landen. In chansons heeft ‘noir’ betrekking op de poëtische verwoording van de tragische kant van het leven. Bovendien heeft dat land een rijke traditie van maatschappelijk protest en veel chansons verwoorden dit. ‘Zwarte films’ in de 20^ste eeuw – een bij uitstek Franse term – gaan vaak over ongelukkig zijn, fatalisme, een sombere omgeving en een vijandige samenleving. De Franse rock heeft dit overgenomen. Daarbij spelen facetten van het leven in steden – beton, verval, geweld, verlaten straten, eenzaamheid – een belangrijke rol.

Klassieke rock ‘n’ roll

In deze stijl met zijn Angelsaksische wortels, is het aandeel van ‘noir’ het geringst. De nummers hebben heldere klanken; ze gaan over verliefdheid, liefde en plezier, ook as het om het memoreren van ondeugden gaat (bad boy-image).

Maar toch: Frankrijk kent een traditie van ‘poètes maudit’, onder andere Baudelaire en Verlaine.  Johnny Hallyday, een rusteloze en rebelse figuur wordt in dit rijtje geplaatst en ‘rocker maudit’ (vervloekte rocker) genoemd. Sommige van zijn nummers, bijvoorbeeld ‘Le pénitencier’, ‘Derrière l’amour’ en ’Que je t’aime’ zijn illustraties hiervan. Luister eerst naar het nummer ‘Derrière l’amour’ en lees dan ter illustratie van Hallyday’s ‘zwarte kant’ een tekstfragment van dit nummer.

Hier volgen ter illustratie enkele zinnen uit Johnny Hallyday’s nummer

‘Derrière l’amour’ (1976).

Derrière l’amour il y a toute une peine, Derrière l’amour il y a tous les “pourquoi”, Que l’on se jette à la tête comme des anathèmes, Derrière l’amour il y a l’amour, parfois.

Nederlandse vertaling

Achter de liefde schuilt altijd pijn, Achter de liefde liggen al die “waaroms”, Die we elkaar naar het hoofd slingeren als vervloekingen, Achter de liefde is er soms… liefde

Poëtische en intellectuele rock

Ook bij Noir désir, Serge Gainsbourg, Bashung, Feu! Chatterton en Renaud neemt ‘noir’ een centrale positie in. Of het nu gaat over onbeantwoorde liefde, maatschappelijke problemen, leven in de buitenwijken of over de toekomst, de woorden en de muziek voldoen aan hoge esthetische normen. Velen vinden nummers die tot deze categorie behoren daarom subtiel en mooi, maar ze zijn desondanks door en door zwart.

De naam van ‘Noir désir’ verwijst naar een mix van verlangen, rebellie en duisternis. Dat komt overeen met het poëtische, politiek geladen en melancholische karakter van de muziek die de groep maakt. Nadat de groep was ontbonden, zet Bertrant Cantal de stijl van Noir désir voort in zijn groep nieuwe groep Detroit. Hier volgen enkele zinnen uit Noir désir’s nummer : Le vent nous portera, een nummer dat je eerder hebt kunnen horen. Het is het meest beluisterde Franstalige nummer buiten Frankrijk.

‘Le vent nous portera’

Tout disparaîtra mais le vent nous portera, La caresse et la mitraille, Et cette plaie qui nous tiraille

Nederlandse vertaling

Alles zal verdwijnen maar de wind zal ons dragen, De streling en het mitrailleurvuur. En deze wond die ons verscheurt

Een ander voorbeeld is Kat Onoma. Het nummer ‘La Chambre’(1990) klinkt mooi, maar de tekst is zwart.  De kamer wordt gezien als een psychologische gevangenis. Kijken en luisteren naar dit nummer kan hier:

‘La Chambre’ (1990)

Dans la chambre il y a une ombre, Qui me suit, qui m’attend, qui s’allonge…

Nederlandse vertaling:

In de kamer is er een schaduw, Die mij volgt, die op mij wacht, die zich uitstrekt…

Punk-, garage en rebelse rock

Punk-, garage en rebelse rock geeft vooral uitdrukking aan elementaire boosheid en minder aan existentiële twijfel. Het maatschappelijk systeem moet veranderen en dat lost alle problemen op. 

Als voorbeeld neem ik Bérurier noir’s nummer ‘Salut à toi’(1983), een ironische anarchistische ‘groet’ voor alle lagen van de samenleving. Luister er eerst naar en lees dan het tekstfragment.

‘Salut à toi’(1983)

Salut à toi l’assassin, Salut à toi le policier, Salut à toi le voleur, Salut à toi le prolétaire.

Nederlandse vertaling:

Gegroet jij, de moordenaar, Gegroet jij, de politieagent, Gegroet jij, de dief, Gegroet jij, de arbeider.

New wave en alternatieve rock

New wave en alternatieve rock’ is doordrongen van ‘noir’, en gaat vaak op directe wijze in op actuele problemen. Shaka Ponk bestrijdt de consumptiemaatschappij en Feu! Chatterton zingt over dystopisch modernisme. Ik noemde deze band ook al bij de categorie ‘poëtische en intellectuele rock’ Luister naar het nummer Monde nouveau (2020) en lees dan het tekstfragment

‘Un monde nouveau’ (2020)

On marchera longtemps sur les braises, Et sur les pierres et sur les braises, Et sous nos pieds un monde nouveau

Nederlandse vertaling

We zullen lang lopen op de smeulende kolen, En op de stenen en op de kolen, En onder onze voeten een nieuwe wereld

‘Extreme metal’ en underground

Deze stijl is zwarter dan zwart, of het nu gaat om het karakteriseren van de samenleving, stedelijk verval , het menselijk lot of de mens zelf. Vaak wordt dit gewijd aan duivelse krachten. Groepen als Mütilation en Torgeist, die zich samen met anderen ‘Les Légions noires’ noemen zijn de belichaming van de zwarte esthetiek waarbij vorm en inhoud in elkaar over vloeien. Bij Varsovie speelt de verwoording van existentiële twijfel een belangrijke rol, zoal in het nummer ‘Coups et blessures’

Hier volgt een voorbeeld uit Mütilation’s ‘Raverns of my funeral’ (1995), waaruit een vorm van absoluut nihilisme spreekt. Kijk en luister eerst nog even naar deze groep

Raverns of my funeral’ (1995)

Les corbeaux de mes funérailles, Déchirent le ciel de leurs ailes impures.

Nederlandse vertaling:

De raven van mijn begrafenis, Scheuren de hemel open met hun onreine vleugels.

Het koesteren van de idylle: het platteland tegenover de stad

Overigens zijn ‘noir’ en daarmee verwante thema’s als stedelijk leven, protest en existentiële twijfel niet de enige thema’s dat je in de verschillende muzikale stijlen binnen de Franse rock tegenkomt. 

Een aantal nummers bezingt het rurale Frankrijk. Noir désir brengt een ode uit aan het Zuidwestelijke deel van Frankrijk; Renaud bezingt de werkende klasse op het platteland en een folk-rock groep als Louise Attack biedt met het gebruik van de viool en het accordeon tegenwicht ten opzichte van gitaar, synthesizers en drums die in rock domineren.

Ter illustratie luister je naar Renaud’s nummer ‘La ballade Nord-Irlandaise’(1991). Hierin brengt de zanger een ode aan natuur en eenvoud, maar wel vol melancholie omdat de platteland-idylle wordt geplaatst tegenover de stedelijke realiteit van Frankrijk.

‘La ballade Nord-Irlandaise’ (1991)

J’ai quitté ma terre brûlante,Pour les collines d’Irlande, Où l’on entend le vent chanter, Dans les pierres et les landes.

Nederlandse vertaling:

Ik verliet mijn brandende land, Voor de heuvels van Ierland, Waar de wind zingt
Tussen de stenen en de heidevelden.

Franse rock weerspiegelt de Franse samenleving net zoals de decennia-oude chansontraditie dat deed en doet. Weliswaar door de bril van sceptische en opstandige kunstenaars waar een groot deel van de samenleving ontvankelijk voor lijkt te zijn. Het gevoelsmatige, deels anarchistische (‘zwarte’) karakter van de maatschappijkritiek maakt politiek bedrijven in dit land mogelijk nog lastiger dan elders. 

De dragelijkheid van het leven in Frankrijk (en niet alleen voor de goden) heeft alles te maken met het feit dat veel Fransen politiek op afstand houden van hun microkosmos, de plaats waarin zich het ware leven zich afspeelt. Chanson en rock zijn middelen om beide domeinen te verbinden.