Voortaan gaat elke blogpost vergezeld van een videopodcast. De podcast is oriënterend, de blokpost verdiepend. Als je dat wilt, kun je de podcast ook op de TV zien. Je selecteert daarop YouTube en je zoekt ‘kanaal expeditie muziek’.
De eerste vraag is natuurlijk wat kunst is. Over het antwoord lopen de meningen uiteen. Toch komen in de verschillende opvattingen enkele elementen steeds terug: originaliteit, herkenbaarheid, bevlogenheid, vakmanschap en erkenning over een langere periode door ‘kenners’ en/of het grote publiek. Wat in elk geval geen rol speelt is of een werk in opdracht werd gemaakt. Ook Rembrandt was een broodschilder en Bach deed niet anders dan componeren voor zijn werkgevers.
Als je Rembrandts Nachtwacht vergelijkt met de meeste andere ‘tableaus de la troupe’, dan vallen belangrijke verschillen op. Rembrand koos voor een eigenzinnige invulling, qua kleurgebruik en compositie, waar anderen zich een natuur- en gezagsgetrouwe weergave van de compagnie ten doel stelden. Hiermee overschreed hij de grens tussen vakmanschap en kunst, al duurde het lang voordat dit breed werd erkend.
Trouwens, uitmuntend vakmanschap ontleent dikwijls zijn waarde aan het feit dat het schaars is en wordt dan ook kunst genoemd. Mijns inziens ten onrechte.
Mijn vorige post ging over vakmanschap in de populaire muziek. Voor mening auteur is erkenning als vakman/-vrouw het eerste doel, ook vanwege de kans op commercieel succes. In een eerdere post heb ik laten zien dat in de jaren ’60 een groeiende groep musici erkenning zocht in de wereld van de kunst.
Dit nummer is meer dan een ‘liedje’; het is Shaffy’s levensfilosofie waarbij een deel van de luisteraars zich aansluit. Dit komt ook omdat het nummer muzikaal zo goed in elkaar zit. Vakmanschap is het zeker:
Tekst
De ‘hook’ (kernzin’) is een opsomming van woorden die elk een gelijke klemtoon krijgen en als spreekkoor worden meegezongen. Ook de rest van de tekst is summier, maar de boodschap spreekt overduidelijk aan.
Melodie
De melodie bestaat bijna uitsluitend uit kleine stappen die de onderliggende akkoorden – ‘klassieke’ drieklanken – volgen. Meezingen is daarom makkelijk, maar voor de tekst moet je spieken. Het refrein met de ‘hook’- zin onderscheidt zich van de rest van de melodie omdat het ‘explosiever’, ‘hoger’ en ‘opener’ is en de rest van de tekst deels een spreekmelodie is. Naarmate het nummer vordert zwelt de melodie aan en deze krijgt het karakter van een ‘anthem’ (volkslied).
Shaffy kunst?
In ‘Zing vecht, huil…’ drukken tekst en harmonie samen een bijna existentialistisch levensmotto uit. Shaffy’s bevlogenheid slaat aan bij en over naar het publiek, ook omdat het nummer makkelijk ‘uit volle borst’ meegezongen kan worden. Het publiek ervaart het als een authentiek verhaal dat wordt gedragen door de tekst en de melodie en dat bij de persoon Shaffy past. Het is bovendien geen losstaande prestatie, maar is onderdeel van een reeks muzikaal knappe, poëtische en inmiddels tijdloze nummers, vaak samen gezongen met Liesbeth List, zoals ‘Pastorale’.
Bij Kendrick Lamar staat het album als kunstwerk centraal. De nummers zijn de goed verzorgde bouwstenen daarvan. Zijn werk is rijk beladen met prijzen, waaronder 27 Grammy Awards. Vijf daarvan zijn voor de single’ Not like us’. In 2018 ontving hij els eerste musicus buiten de klassieke muziek en jazz de Pulizerprijs. De emancipatie van hip-hop was daarmee een feit, of je dit genre nu waardeert of niet. Zijn optreden in de Super Bowl LIX halftime show op 9 februari 2025 trok 133 miljoen kijkers en werd alom geprezen, ondanks (of vanwege) zijn politieke stellingname. Lamar is ontegenzeglijk een vakman.
Tekst
De literaire lat van dit en andere nummers ligt – gegeven het kader van spraakzang – extreem hoog. Lamar behandelt maatschappelijke thema’s (ras, identiteit, discriminatie en trauma) door middel van gelaagde metaforen. De verzekering ‘We gon ’be alright’ fungeert net als ‘Zing, vecht, huil …’ als een mantra. De tekst draagt het nummer.
Muziek
Hij verbindt jazz en soul met hiphop. Dat is het duidelijkst in zijn album ‘To pimp a butterfly’ uit 2015, zijn eerste van de vijf op nummer een geplaatste albums op de Amerikaanse ‘Billboard 200’. Hij hanteert jazzy akkoorden, geïnspireerd door Miles Davis, met veel dissonanten, waarmee hij spanning in zijn videoclips verder versterkt. Zijn nummers zijn vooral bedoeld om naar te luisteren en te kijken in plaats van om mee te zingen. De liedjes brengen de luisteraar in een ritmische flow en voelen aan als een roman of een film.
Lamar kunst?
Ik heb niets met hiphop, ook niet met Lamar. Maar na herhaaldelijk bekijken van diens video’s is mijn waardering voor het artistieke gehalte van zijn werk gestegen. De teksten zijn persoonlijk, knap, gedurfd en gelaagd en het muzikale ‘decor’ is gevarieerder dan dat van de meeste rappers. Hij heeft van jongs af aan liedjes en gedichten geschreven en met muzikale stijlen geëxperimenteerd en deze samengebracht in diverse muziekvideo’s en films. Zijn Pulitzerprijs werd beschouwd als een teken dat de Amerikaanse culturele elite hiphop formeel erkent als een legitiem artistiek medium. Hij is een van de grootste ‘songwriters’ van deze tijd genoemd en vergeleken met Bob Dylan.
Dit nummer verdient nog meer dan de voorafgaande nummers alle ‘credits’ voor vakmanschap. Waarom?
Muziek
De compositie voldoet aan alle eisen die vaktechnisch gesteld kunnen worden. Het nummer is herkenbaar vanaf de eerste maten. Dit geldt ook als het alleen op de piano gespeeld wordt. Desondanks is de melodie verre van eenvoudig, door de aanwezigheid van veel grote stappen en rijke akkoorden. Zij bestaat uit een reeks kleine onderdelen, elk met een eigen herkenbare ‘hook’. Muzikaal is er sprake van transparantie, ondanks het gebruik van synthesizers en de meerstemmige zang.
Tekst
De talrijke ‘hooks’ en de opbouw zorgen ervoor dat delen van de tekst binnen de kortste keren meegezongen kunnen worden. De tekst graaft minder diep dan het nummer van Shaffy, maar verwoordt ondertussen wat er in de ‘Dancing queen’ omgaat en het publiek voelt dat. Desondanks dient de tekst de melodie.
Abba kunst?
Velen die het werk van Abba kennen zouden kunnen leven met de stelling dat dit een perfecte vorm van vakmanschap is. De perfectie van ‘Dancing queen’ komt voort uit de aanwezigheid van herkenbare akkoorden, terugkerende ‘hooks’, aansprekende tekst en gemak waarmee het meegezongen kan worden. In dit opzicht is het niet anders dan het ‘catchy’ nummer ‘Happy’ van Pharrell Williams dat ik in mijn vorige post liet horen. Echter, na een paar keer luisteren, bevat ‘Happy’ geen enkele verrassing meer en de tekst bestaat grotendeels uit herhalingen. Het nummer is zeker meezingbaar en dansbaar, maar makkelijk inwisselbaar. Als je naar ‘Dancing queen’ luistert, hoor je meer.
De melodie van Dancing Queen is nauwelijks voorspelbaar en toch is de herkenbaarheid van het nummer groot. Hier ligt een vergelijking met de composities van Mozart voor de hand. ‘Dancing queen’ is niet alleen vrolijk. Het nummer heeft een ‘gelaagde’ tekst met een melancholische en nostalgische ondertoon die refereert aan de vergankelijkheid van schoonheid en jeugd. Mede daarom zijn veel nummers van Abba na 40 jaar nog steeds popstandaard die nog lang niet uitgewerkt is.
Enkele erkende ‘pop’-kunstenaars nader beschouwd
Bon Dylan geldt als een van de beste tekstschrijvers in de geschiedenis van de popmuziek, met ‘knockin’ on heaven’s door als topper. De tekst klink als een gedicht; de melodie draagt deze tekst maar daarmee is ook alles gezegd. Dit roept de vraag op of toonaangevende zangers hun kracht ontlenen aan hetzij hun teksten, hetzij melodieën.
Van het ‘beste componistenduo’ van populaire muziek ooit, Lennon en McCartney was de eerste vooral gevierd vanwege zijn introspectieve teksten en de laatste vanwege zijn compositorische vaardigheid. Maar weinigen kennen de muziek die hij in 1967 componeerde voor de film ‘The family way’.
Wie luistert naar McCartney’s album ‘Working classical’ dat uitsluitend instrumentale versies bevat van door hem gecomponeerde liedjes kan niet anders dan onder de indruk zijn en hem vergelijken met componisten als Mancini en Gershwin.
Zelf vindt hij zijn compositorische kwaliteiten niet per se zijn sterkste punt. Zijn autobiografie (2021) heet niet voor niets ‘The lyricks: 1956 – present’ en hij verwijst naar de tijd op het gymnasium waar zijn affiniteit voor de klassieke Engelse literatuur is ontwikkeld.
Opnieuw wordt bevestigd dat het de kwaliteiten van Lennon & McCartney afzonderlijk én samen zijn die verantwoordelijk zin voor het hoge artistieke gehalte van een groot deel van hun oeuvre in de periode 1967 – 1971.
Er zijn overigens nog veel andere hedendaagse zangers en zangeressen die zowel vanwege hun vakmanschap als hun artistiek gehalte ge prezen kunnen worden. Ik denk aan Taylor Swift, Lana Del Rey en Billie Eilish. In mijn Nederlandstalige toptien, einde 2023, heb ik onder andere mijn waardering uitgesproken voor Boudewijn de Groot (Testament), Eefje de Visser (Ongeveer), S10 (Adem je in) en op de eerste plaats Maarten van Roozendaal (Mooi). In deze nummers vallen me op: de kwaliteit van de begeleiding, de mooie zangstemmen de poëtische teksten en de grote verschillen in taalgebruik en stijl. Met name dit laatste onderscheidt ze van de liedjes van decennia geleden. Het is een stuk persoonlijker geworden. Luister tenslotte naar ‘Mooi’ van Maarten van Roozendaal.
Expeditie muziek 
Plaats een reactie