De eerste songs die post-progressief worden genoemds dateren van halverwege jaren ’80. De meeste prog rock in de jaren daarna wordt als zodanig gekarakteriseerd.  Je kunt dus verwachten dat ‘post prog rock’ een hoge mate van verscheidenheid heeft. Verschillen zijn er door de tijd, per groep en ook binnen albums. 

Onder andere de groepen Rush en Marillion illustreren de overgang van neo- naar post progressieve rock. Wat Rush betreft, een album als ‘Presto’ (1989) is gekenmerkt door zijn nadruk op sfeer en een eenvoudigere structuur. ‘The pass’ uit dit album is een eenvoudige song, introspectief van aard en heeft een betekenisvolle tekst. Marillion belichaamt in de eerste jaren van haar bestaan de kenmerken van de neo-progressieve periode door het gebruik van synthesizers en dramatische teksten. Geleidelijk verschuift de nadruk naar het overbrengen van emotie, het creëren van sfeer en actuele thema’s, typerend voor post-progressieve rock. 

Om welke kenmerken gaat het? Ik noem er zeven en geef van elk daarvan enkele voorbeelden^[1]. ik heb steeds één voorbeeld in de tekst ingebed en verwijzingen naar andere voorbeelden als hyperlinks naar YouTube toegevoegd. Veel kenmerken zijn overigens op meer nummers uit deze aflevering van toepassing. 

1. Focus op sfeer

De nadruk ligt op het creëren van een rijke, atmosferische soundscape. Dit is goed te horen in het nummer ‘Trains’ van Porcupine Tree, uit het album ‘Arriving somewhere’. Ook ‘Living with the big lie’ van Marillion uit het album Brave is een emotioneel nummer, dat door zijn gelaagdheid veel verder gaat dan een eenvoudige ballade. Je kunt dit nummer hier beluisteren.

2. Wisselwerking met alternatieve rock 

Elders heb ik uitvoerig stil gestaan bij ‘alternatieve’ rock.  Dit genre heeft verschillende raakvlakken met prog rock. Beide genres zetten zich af tegen de ‘mainstream rockmuziek’ einde 20^ste eeuw.  Beide experimenteren: prog rock doet dit met complexe structuren, ongewone maatsoorten en is beïnvloed door tal van andere genres waaronder klassiek en jazz. De songstructuur van alternatieve rock is doorgaans eenvoudiger en met invloed vanuit postpunk. Tegelijkertijd is er binnen de genres sprake van een grote variatie. Radiohead is een band die tot beide genres kan worden gerekend, denk aan het album OK computer’(1997) waarvan de hier kunt luisteren naar ‘Paranoid Android’.

3. Minimalisme door herhaling

Onderdelen worden soms lang uitgesponnen, wat een hypnotiserend effect kan hebben. Een voorbeeld is de ‘Pyramid Song’ van Radiohead (2001). De nadruk ligt op sfeer en emotie in een minimaal maar meeslepend arrangement. 

Dit geldt ook voor het nummer ‘Untouchable, part 1 & 2) uit het album ‘Weather systems’ (2012) van Anathema, een Engelse rockband uit Liverpool. Dit tweedelige nummer belichaamt de emotionele inhoud en atmosferische klankkleur die kenmerkend is voor veel post-progressieve rock. Het beging met een krachtige akoestische melodie en evolueert in een grootse orkestrale climax. Je kunt er hier naar luisteren:

4. Minder nadruk op het tonen van virtuositeit

De nadruk ligt niet meer op individuele solo’s, maar op ieders bijdrage aan een collectieve sonische ervaring. Het eerste voorbeeld is. het nummer ‘Lateralus’ van de band ‘Tool’ (2014) Het kent complexe maatsoorten (7/8 en 9/8) en gaat over spirituele en filosofische groei. Het technisch hoogwaardige spel brengt vooral de emotionele kant daarvan tot uitdrukking. 

5. Introspectieve en maatschappijkritische thema’s

Teksten zijn vaak persoonlijk, filosofisch of maatschappelijk geëngageerd en hebben een melancholische of sombere ondertoon. 

Het eerste voorbeeld is ‘Anesthetize’ van Porcupine Tree uit het album ‘Fear of a blank planet’. Gedurende 17 minuten komen onderwerpen als technologie en vervreemding aan de orde. Het bestaat uit een afwisseling tussen atmosferische klanken en zware gitaar-gedreven onderdelen. Steven Wilson met zijn Porcupine tree nemen een centrale positie in de (hedendaagse) post-progressieve beweging in.

Dat geldt ook voor de groep Marillion. Het nummer ‘Care’ uit het album ‘An hour before it is dark’ (2022) is een sfeervolle compositie met sociaal-bewogen teksten, onder andere over klimaatverandering. Je kunt er hier naar luisteren:

6. Brede invloeden en cross-genre experimenten

Ik verwees al naar de raakvlakken tussen post-progressieve en alternatieve rock. In veel nummers die tot post-progressieve rock worden gerekend hebben de makers ervan bewust elementen uit andere genres gebruikt. Daarom is een van de belangrijkste kenmerken van post progressieve rock haar eclectische karakter.

Dream Theater is een voorbeeld van versmelten van post-progressieve kenmerken en hard rock. Dat blijkt uit het nummer ‘Through her eyes’ op het album ‘Live in London’ (2020), maar trouwens ook uit de meeste andere nummers van de band. De band is zowel beïnvloed door prog rock bands als Rush, Yes en Pink Floyd als door heavy metal bands als Iron Maiden en Judas Priest. 

Een nummer als ‘Take the veil cerpin taxi’ van de groep ‘Mars Volta’ voegt aan een prog rock  invloed  toe van punk, jazz en Latijns-Amerikaanse muziek.

Opnieuw verwijs ik naar de groep Marillion. Het nummer ‘The party’ uit het album ‘Holidays in Eden’ (1991) is bijna een pop-nummer. Het is toegankelijk, melodie spelt een belangrijke rol en de structuur is eenvoudiger dan de meeste andere nummers van Marillion.

Tenslotte de groep ‘Talking Heads’ die (post-)punk invloeden combineert met het meer verfijnde geluid van progressieve rock.  Deze groep was een voorbeeld voor menig andere band. Luister hier naar ‘Life during wartime’ 

7. Dynamiek en contrast

Dynamiek en contrast zijn in wezen kenmerken van prog rock in het algemeen, maar in het geval van post-prog zijn ze subtieler en meer emotioneel geladen.

Als eerste voorbeeld kun je luisteren naar het nummer ‘The start of something beautiful’ van Porcupine Tree uit het album Arriving somewhere but not here’ (2006).

Het tweede voorbeeld komt weer van Marillion, namelijk het nummer ‘Neverland’ uit het album Out of seasos (2009). Dit is een hoogtepunt van de carrière van de band en combineert melodieuze stijl en gelaagde structuur.

Tenslotte verwijs ik naar het nummer ‘From silence to somewhere’ uit het gelijknamige album  (2017) van de groep Wobbler. Dit album scoort als hoogste op de database van Prog Archives in de periode 2001 – 2020. Je kunt er hier naar luisteren:

Ik maak een voorlopige balans op. In de voorafgaande afleveringen zijn de kenmerken van prog rock, neo-progressieve en van post-progressieve rock aan de orde gekomen. In alle gevallen heb ik talloze voorbeelden laten horen en zien, waarbij overigens niet alleen verschillen,  maar ook overeenkomsten tussen deze perioden aan de orde kwamen, zoals complexiteit, gelaagde structuur, dynamiek, rijke teksten, persoonlijk karakter en virtuoze spel. 

De belangrijkste verschillen zin samengevat in de onderstaande tabel.

Aspect	Progressive Rock	Neo-Progressive Rock	Post-Progressive Rock
Complexiteit	Hoge technische complexiteit en lange nummers.	Minder complex, focus op melodie.	Complexiteit zit in sfeer en textuur, niet techniek.
Invloeden	Klassieke muziek, jazz, en psychedelica.	Synthpop, new wave, melodische rock.	Alternatieve rock, post-rock, ambient, minimalisme.
Instrumentatie	Virtuoos en bombastisch (Mellotron, orgel).	Synthesizers en moderne rockopstelling.	Experimenteler, mix van elektronisch en organisch.
Teksten	Filosofisch, mythisch, episch.	Emotioneel, introspectief, vaak dramatisch.	Persoonlijk, maatschappijkritisch, introspectief.
Dynamiek	Grootse contrasten, theatrale uitbarstingen.	Iets eenvoudiger, maar nog steeds dynamisch.	Subtielere, atmosferische dynamiek.
Publiek	Niche, muziekliefhebbers van complexe structuren.	Breder, vaak hitgevoelig.	Eclectisch publiek, inclusief fans van alternatieve stijlen.

Samengevat: progressieve rock was gekenmerkt door technische complexiteit, epische thema’s en klassieke invloed. Neo-progressieve rock is toegankelijker, meer op aansprekende melodieën gericht en het gebruik van synthesizers speelt een belangrijk rol. Post-progressieve rock zoekt vooral naar sfeer, binnen de gelaagde structuren van het genre. 

Het is meer regel dan uitzondering dat groepen zich ontwikkelen en dat de aard van hun muziek verandert, zoals het bovenstaande schema aangeeft. De overgangen zijn dan vloeiend en elke band drukt er een eigen stempel op. 

In de ontwikkeling van de stijlen heeft een aantal musici een belangrijke rol gespeeld, die verder gaat dan de creatieve kracht van de afzonderlijke bands, die hun songs grotendeels zelf maken.  In de volgende aflevering besteed ik kort aandacht aan vier van deze voortrekkers: Rick Wakeman, Peter Gabriel, Mike Portnoy en Steven Wilson. Ik heb daarbij gekeken naar hun kwaliteiten als musicus en de bands waarin ze spelen of gespeeld hebben, de mate waarin hun composities nieuwe wegen zijn ingeslagen, hun invloed op andere groepen en musici en (indien van toepassing) andere maatschappelijke activiteiten.

Daarna volgt de afronding van de reeks. Daarin wil ik demonstreren dat progressieve rock .

---

^[1] Deze post is gebaseerd op een analyse van artikelen in Wikipedia (Eng.) en opnamen op YouTube. ChatGPT is gebruikt als hulpmiddel bij de structurering van de informatie.