Begin jaren ’70 vielen de bouwstenen die ‘proto prog’ groepen in de jaren ’60 hadden aangedragen op hun plaats. Dit leidde ertoe dat progressieve rock een herkenbare stijl werd binnen rock muziek in het algemeen. Hieronder vat ik de kenmerken van deze stijl samen. Daarbij memoreer ik enkele nummers van Pink Floyd, die je in deel 2 van deze reeks hebt kunnen beluisteren. Ook verwijs ik naar nummers van Genesis, een groep die in de volgende aflevering centraal staat. De meeste nummers zijn afkomstig van vier bands, die elk een eigen bijdrage hebben geleverd aan de ontwikkeling van prog rock: King Crimson, Yes, Soft Machine en Caravan[1].
Vier vernieuwende bands
King Crimson
De band is in 1968 opgericht door Robert Fripp en is opgeheven in 2021, na enkele malen een lange tijd inactief te zijn geweest. Meer dan Pink Floyd, heeft King Crimson een experimenteel, soms avantgardistisch karakter en de muziek heeft een hoge mate van complexiteit. De leden van de band bespelen uiteenlopende instrumenten, wat leidt tot een breed pallet aan klanken. Je hoort hier Starless, Dit complexe instrumentale nummer toont Robert Fripp’s unieke gitaarspel ( Starless and Bible Black, 1974)
Yes
Yes is in 1968 opgericht door Jon Anderson en bestaat tot op heden, overigens na tientallen wijzigingen in de samenstelling. De band is net als King Crimson bekend vanwege haar complexe composities, virtuositeit, spirituele teksten en ongewone maatsoorten. Tegelijkertijd zijn de nummers van de band toegankelijker. De band heeft aangekondigd in 2025 een nieuw album uit te brengen. Ik laat ter kennismaking met de groep hier een live-uitvoering horen van “Round about (Fragile, 1971) Het nummer opent met akoestische gitaarspel door Steve Howe, gevolgd door dynamische en complexe baslijnen, harmonieën en een pakkend refrein.
Soft machine
Engelse band uit de omgeving van Canterbury, opgericht in 1966. Aanvankelijk was de groep sterk psychedelisch georiënteerd, later ontwikkelt zij zich richting prog rock met een jazzy accent. Je luistert hier naar ‘The tale of Taliesin’(Love makes sweet music, 1969)
Caravan
In 1968 opgericht door onder andere David en Richard Sinclair. De band bestaat na een aantal onderbrekingen nog steeds, al is het voorspelde succes nooit helemaal uitgekomen. De stijl van deze groep is melodieuzer en toegankelijker en minder sterk beïnvloed door jazz dan die van Soft machine. De groep combineert complexe structuren met een warme, speelse sfeer en staat bekend om haar dromerige en soms humoristische benadering. Je luistert hier naar ‘Golf girl’ (In the land of grey and pink, 1971). Het is bijna een popnummer.
Kenmerken van de bloeitijd van de prog rock (einde jaren ’60, begin jaren ’70)
1. Lange nummers
Prog rock brak met de standaard drie minuten popstructuur en omarmde lange nummers met afzonderlijke onderdelen, vergelijkbaar met klassieke muziek. Dit geldt voor de meeste nummers die je hierna kunt beluisteren. Ik noem in het bijzonder de suite ‘Dark side of the moon’ (1973) van Pink Floyd die het gehele gelijknamige album vulde.
2. Experimenten , improvisatie en innovatie
Veel nummers ontstonden uit improvisaties tijdens optredens en jamsessies in de studio, waarbij verschillende instrumenten en technische hulpmiddelen werden uitgeprobeerd. Luister en kijk naar Pink Floyd’s nummer ‘Interstellar Overdrive’ ( The Piper at the Gates of Dawn, 1967). Dat het nummer uit improvisaties tijdens liveoptredens is ontstaan, kun je hooguit nog horen aan zijn structuurloosheid aan het einde voordat de band het thema weer oppakt. Bovendien doen onderling sterk verschillende lange versies van het nummer de ronde, onder andere de soundtrack van de film London ’66 – ’67.Wat je wel hoort zijn de psychedelische wortels van de band.
De mogelijkheid om te improviseren maakt het voor muzikanten aantrekkelijk om in een prog rock band te spelen. Dat geldt in het bijzonder voor de meest experimentele band King Crimson. ‘Larks’ Tongues in Aspic Part I’ ( Larks’ Tongues in Aspic, 1973) is een avant-gardistisch nummer met grote ritmische complexiteit en sterke dynamiek, onder andere door de combinatie van strijkers met zwaar gitaarspel.
Een ander voorbeeld is ‘Facelift’ (Third, 1970) van Soft Machine. De orgelpartijen van dit 18 minuten durende nummer zijn improviserend ontstaan. Het nummer ‘For Richard’ (If I Could Do It All Over Again, I’d Do It All Over You, 1970) van Carava is een van de meest iconische nummers van deze band . Het duurt 18 minuten en begint met een ingetogen introductie die zich ontwikkelt tot een intensieve climax.
3. Dynamiek en complexe structuren
Bijna alle nummers van alle bands die ik hier bespreek, bestaan uit contrasterende delen die verschillen in tempo, ritme en maatvoering. Vaak beginnen ze eenvoudig en ze bouwen vervolgens een gelaagd en complex geheel op. Je kunt luisteren naar de 22 minuten durende suite ‘Nine Feet Underground’ van Caravan (In the Land of Grey and Pink, 1971). Zij bestaat uit verschillende delen met jazzy improvisaties die naadloos in elkaar overgaan, al zin ze los van elkaar opgenomen. Deze live-versie is opgenomen in Parijs, 2003.
Het nummer ‘Heart of the sunrise van Yes (Fragile, 1971) begint met een explosieve baspartij van Chris Squire en wisselt intense en ingetogen momenten af. Ook wisselende maatsoorten en de virtuoze instrumentatie draagt bij aan de dynamiek. Dit nummer is een van de klassieke voorbeelden van prog rock. Tenslotte kun je nog eens luisteren naar ‘Brain Damage/Eclipse’ (The Dark Side of the Moon, 1973) van Pink Floyd. Dit is het laatste deel van de suite die, als gezegd, het hele album beslaat.
4. Ongebruikelijke maatsoorten
Prog rock experimenteert met maatsoorten zoals 7/8, 5/4 en andere niet-standaard patronen, wat de melodieën een bijzzonder karakter geeft. Het nummer van King Crimson dat je hierna kunt beluisteren en bekijken, ‘21st century schizoid men’ ( In the court of King Crimson, 1969) is afkomstig uit het debuutalbum van de groep. Dit album blijkt achteraf het meest succesvolle en invloedrijke album te zijn. In het nummer wisselen 4/4 en 6/4 maat elkaar af. Het laatste deel (de ‘outro’) heeft helemaal geen maat. Het nummer combineert een ongewone maatvoering met cryptische teksten en een episch arrangement met symfonische grandeur. Deze opname uit 2016 versterkt dit effect omdat de groep inmiddels optreedt met drie (!) drummers.
Ik noem ook Pink Floyd’s nummer ‘Money’ (The Dark Side of the Moon, 1973). Het is geschreven in 7/4-maat.
5. Instrumentale virtuositeit
In prog rock speelde technische bekwaamheid van de musici een belangrijke rol. Dit hing samen met de aanwezigheid van uitgebreide instrumentale passages, vaak met solo’s van alle leden van de band. Dit geldt voor alle bands waarnaar je hier kunt luisteren. Toch een paar voorbeelden. Het eerste komt van Yes‘ Homeworld’ (The Ladder, 1997).
Nadat de groep in zich in voorafgaande jaren steeds meer was gaan bedienen van een gepolijste popstijl, is ‘Homeworld’ een geslaagd evenwicht tussen toegankelijkheid en de eigen prog rock ‘roots’ uit de jaren ’70. Ook King Crimson brengt in een van zijn latere nummers, ‘FraKtured’ (The constrKuction of light, 2000) ementen uit de jaren ‘70 opnieuw tot leven. Verder toont deze opname (Berlijn, 2000) een nog verder gerijpte virtuositeit. ‘Winter Wine’ (In the Land of Grey and Pink, 1971) van Caravan combineert dromerige melodieën met een nostalgische sfeer en fantasierijke teksten. Het toont de introspectieve en lyrische kant van de groep.
6. Conceptalbums en thematische cohesie
Veel prog rock nummers vertellen een verhaal met een filosofische, mythische of sciencefictionachtige achtergrond. In een aantal gevallen strekt deze achtergrond zich uit over een heel album. Pink Floyd heeft dit kenmerk het verst doorgetrokken in zowel album art, muziekvideo’s en films. Je luistert hier naar een fragment van de verfilmde versie van ‘Another Brick in the Wall (Part 2)’ (The Wall, 1979). Zowel het album als de film stonden in het teken van vervreemding en de impact van een repressieve opvoeding.
Een ander voorbeeld is ‘The dark side of the moon’, ook van Pink Floyd. Van de hele suite waaruit het album bestaat hoor je hier ‘Time’ (The Dark Side of the Moon, 1973): Thema van dit album is tijd, sterfelijkheid, en de menselijke conditie.
7. Orkestrale karakter met invloeden uit klassieke muziek en jazz
Prog rock integreert klassieke compositietechnieken (zoals fuga’s en symfonische structuren) en jazzy improvisatie. Je kunt kijken en luisteren naar ‘Firth of fifth’ (Selling England by the pound’, 1974) van Genesis. Het piano intro, met zijn complexe maatvoering en de gitaarsolo van Steve Hackett zijn sterk beïnvloed door klassieke muziek. De lastige piano-intro werd in live-concerten meestal weggelaten.
Het nummer Close to the Edge (Close to the Edge, 1972) van Yes duurt bijna 19 minuten en heeft een episch karakter met symfonische grandeur. Het album geldt als het hoogtepunt van Yes’ carrière. Moon in June ( Third, 1970) van Soft Machine markeert de overgang van psychedelische rock naar jazzy prog rock met lange instrumentale passages met surrealistische teksten. Het volledig instrumentale nummer ‘Slightly All the Time’ (Third, 1970), ook van Soft Machine,bevat uitgebreide en virtuoze saxofoon- en orgelpartijen en beweegt zich soepel tussen jazz, rock en avant-garde. Caravan’s nummer ‘If I Could Do It All Over Again, I’d Do It All Over You (If I Could Do It All Over Again, I’d Do It All Over You, 1970) combineert een pakkende melodie met complexe jazzy onderdelen.
8. Gebruik van synthesizers en andere elektronische instrumenten
Alle bands gebruikten elektronische toetseninstrumenten, zoals mellotron en mini Moog vanaf begin jaren ’70 steeds vaker om orkestrale , soms ook bombastisch geluiden te creëren. Het onderstaande nummer, ‘Out-Bloody-Rageous‘(Third, 1970) van Soft machine begint met elektronica, gevolgd door een meer traditionele jazz-rock instrumentatie.
In Genesis’ ‘Watcher of the Skies’ (Foxtrot, 1973) hoor je de onheilspellende geluiden die een mellotron kan produceren De mellotron-intro is een van de meest iconische ‘samples’ van de prog rock. King Crimson’s orkestralenummer ‘Epitaph’ (In the Court of the Crimson King, 1969) kent dankzij het mellotron een klassiek aandoende epische en melancholische sfeer.
9. Filosofische en esoterische teksten
Veel teksten zijn poëtisch en diepzinnig, gericht op abstracte concepten zoals het universum, de menselijke conditie en spiritualiteit. Het nummer ‘In the Land of Grey and Pink’ (In the Land of Grey and Pink, 1971) van Caravan is luchtig, dromerig en speels, met een surrealistische en humoristische tekst en heeft een ontspannen, bijna pastorale sfeer. Ook dit is een klassieker binnen de prog-rock.
Ook ‘Comfortably Numb’ (The Wall, 1979) van Pink Floyd is een introspectief nummer over isolatie en het verliezen van contact met de werkelijkheid.
10. Dynamiek en sfeer
Prog rock speelt met dynamiek door het contract tussen stille, introspectieve momenten en bombastische uitbarstingen. Vaak worden ruimtelijke effecten gebruikt, die een hallucinerend effect kunnen hebben. Het volgende nummer van Genesis ‘The Musical Box’(Nursery Crime, 1971) combineert een fantasierijke verhaallijn met muzikale dynamiek en theatrale zang.
Echoes (Meddle, 1971) van Pink Floyd is een 23 minutenlang nummer dat complexe structuren combineert met atmosferische geluiden en een experimentele instrumentatie. Wat je kunt zien is een live uitvoering in Gdansk (2006). Het nummer ‘And You and I’ (Close to the Edge, 1972) van Yes kent een poëtische, bijna spirituele sfeer, mede door de combinatie van mellotron en akoestische gitaar.
11. Visuele effecten en multimedia
Het moge duidelijk zijn dat vooral Pink Floyd in zijn laatste jaren, optredend voor een publiek van tientallen duizenden toehoorders zich fascinerende visuele effecten kon permitteren, zoals hier in ’Shine On You Crazy Diamond (Parts I-V)” (Wish You Were Here, 1975), uitgevoerd in Londen (2004).
Maar ook Genesis hechtte veel waarde aan de aankleding en belichting van het podium. Tijdens de tour om het album ‘The lamb lies down on Broadway’ (1974) te promoten werden drie reusachtige schermen gebruikt waarop acht projectoren 1450 afbeeldingen projecteerden. Verder was een lasershow.
Prog rock heeft in de jaren ’70 grote invloed gehad op de ontwikkeling van andere vormen van rock, onder andere metal. In deel 6 over ‘neo-progressieve rock’ laat ik horen hoe het genre heeft zich eind jaren ’70 en begin jaren ’80 heeft vernieuwd, onder meer door het verdere gebruik van elektronica en het verbeteren van de toegankelijkheid van de nummers.
In de volgende aflevering staat Genesis centraal, na Pink Floyd een van de meest toonaangevende en inspirerende rock bands tijdens de laatste jaren van de 20ste eeuw.
[1] Deze post is gebaseerd op een analyse van artikelen in Wikipedia (Eng.) en opnamen op YouTube. ChatGPT is gebruikt als hulpmiddel bij de structurering van de informatie.
Expeditie muziek 
Plaats een reactie